مشغول تحصيل بودم . پس از پنج و شش سال در حوزه منتجه آن مرحوم ، كه پس از فراغت از درس ، خود به محضر مرحمت مآب آخوند ملا على نورى مى رفت ، من هم حاضر مى شدم . . . در اواخر سنه چهل و دو كه مرحوم استاد آخوند ملا اسماعيل به سمت طهران تشريف فرما شدند ، « 1 » من هم شدّ رحال به سمت خراسان نمودم ، و محلّ اقامت را مشهد مقدّس قرار دادم ، و در مدرسه حاجى حسن علوم عقليه و نقليه را مباحثه مى كردم . در اواخر سلطنت خاقان به مكّه مشرّف شدم . [ داماد حكيم در ادامه اضافه مىكند كه : ] بعد از مراجعت از مكّه معظّمه ، ده سال از زمان سلطنت محمد شاه مرحوم را نيز در مشهد بودند ، و هر دو علم را درس مى فرمودند . شاگردان مجتهد صاحب فتوا و مسند ترافع ، در مشهد و سبزوار داشتند . در علم طبّ نيز بهره وافر داشتند . . . حاجى مرحوم پس از مراجعت از اصفهان ، قدرى از اموال موروثى خود را به فقراء ارحام انفاق فرموده بود . مؤنه وى منحصر بود به يك جفت گاو زراعت و باغچه مختصرى كه در فصل انگور ، تمام طلاب را به آنجا دعوت مى فرمودند . از حاصل زراعت ، پس از اداء حقوق واجبه ، ثلث آن را موضوع و متدرّجاً به فقراء مى دادند . روز عيد غدير به فقرا و سادات ، يك قران و به غير سادات ده شاهى عيدى مى دادند ، و ده شب در عاشورا روضه مى خواندند ، و مجلس مختص فقراء بود ، و غذا نان وآبگوشت بود . از طلاب مدرسه هركس مايل بود مى رفت . و هرگز از كسى چيزى نمى خواست و قبول نمى كرد . « 2 » در « مآثر » مى نويسد : « هر حكيم متأله و عارف متصوّف و مرتاض متشرّع كه در عصر ما هست انتسابش به آستان اوست . در اين مائه گذشته ، حكمت و معقول را اين

--> ( 1 ) . وفات آخوند ملا اسماعيل در محرّم الحرام سنه 1242 اتفاق افتاد كه در مخيم سلطانيه از ركاب خاقان مغفور مرخّص شده ، ناخوش به گيلان رفت و آن جا وفات يافت . فهرست نسخه هاى خطى مجلس ج 35 ص 406 . ( 2 ) . تعليقه على المنظومة وشرحها ، از حكيم هيدجى ص 424 - 421 .